Σάββατο, 24 Νοεμβρίου 2018

Ο άγνωστος Κυριάκος Μάτσης


Του Μιχάλη Μιχαήλ

Στις 19 Νοεμβρίου 1958 σκοτωνόταν ύστερα από προδοσία στο Δίκωμο ο αγωνιστής της ΕΟΚΑ Κυριάκος Μάτσης από το Παλαιχώρι.
Οι περισσότεροι γνωρίζουμε κάποιες από τις πτυχές της ζωής του και ιδιαίτερα την απάντηση που έδωσε στον κυβερνήτη Χάρντινγκ όταν ο δεύτερος του έταξε πλούτη προκειμένου να προδώσει τον αγώνα της ΕΟΚΑ και τον αρχηγό του.
Στο σημείωμα αυτό θα δώσουμε άγνωστες πτυχές της ζωή και της δράσης του Κ. Μάτση, που ίσως για πρώτη φορά γίνονται ευρέως γνωστές.[1]

Πολιτικοποιημένος
Ο Μάτσης διέφερε αισθητά από τους πλείστους αγωνιστές της ΕΟΚΑ. Διέφερε ως προς τη μόρφωση και το ήθος του. Διέφερε και σε κάτι άλλο. Ήταν ίσως το μόνο πολιτικοποιημένο μέλος της ΕΟΚΑ. Και όταν λέμε πολιτικοποιημένο, εννοούμε διαβασμένο, μελετημένο και όχι συναισθηματικά ή άλλως πως προσκολλημένος στον στόχο της ένωσης.
Ο Κ. Μάτσης με τον Γιάννη Δρουσιώτη στα Κούκλια Αμμοχώστου το 1953.

Ο Κυριάκος Μάτσης δεν είχε περιορισμούς στο τι μελετούσε. Σύμφωνα με μαρτυρίες ανθρώπων που τον γνώριζαν μελετούσε επισταμένα και το «Κεφάλαιο» του Μαρξ. Κάτι που του έδωσε την ευχέρεια να κρίνει από πρώτο χέρι πράγματα και καταστάσεις[2].
Σε δύο περιπτώσεις φαίνεται ότι ο Κ. Μάτσης επηρεάστηκε ως ένα σημείο από τον μαρξισμό. Και ίσως γι’ αυτό έγραφε στο φοιτητικό Ημερολόγιο του: «Μόνον όταν το συμφέρον το ατομικόν σταματήσει να κινεί το λογισμό μας σε κάθε μας πράξη, μόνο όταν ο καθένας εργάζεται για το σύνολο και τον εαυτό του, μόνο τότε η ανθρωπότης μπορεί να βρει το δρόμο της».

Δείγμα του ήθους του ήταν το γεγονός πως ενώ ήταν φοιτητής και από τους κυριότερους προπαγανδιστές εναντίον του κομουνισμού, δεν δίστασε να υπερασπιστεί ενώπιον δικαστηρίου τον φίλο του Γιαννάκη Δρουσιώτη, έναν ιδεολόγο κύπριο κομουνιστή για τη δράση του στον εμφύλιο πόλεμο.

Διάλογος με όλους
Πριν αρχίσει η δράση της ΕΟΚΑ είχε ανοικτές συζητήσεις με πολλούς, δεξιούς κι αριστερούς, περιλαμβανομένου και του πρώτου γ.γ. του ΑΚΕΛ Πλουτή Σέρβα όσον αφορά το μέλλον της Κύπρου.
Στην Αμμόχωστο είχε επαφές με τον Αδάμο Αδάμαντος, που ήταν τότε δήμαρχος της πόλης και όλη την ηγεσία του ΑΚΕΛ της Αμμοχώστου. Τα ονόματα αυτά είναι όλα στα ημερολόγιά του. Είχε έντονες συζητήσεις μαζί τους σε μια προσπάθεια αντιπαράθεσης επιχειρημάτων και προοπτικών, σύμφωνα με τον αδελφό του, Γιαννάκη Μάτση.

«Δεν μπορούμε να διώξουμε τους Άγγλους με ένοπλο αγώνα»
Παρά το ότι ήταν υποστηρικτής της ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα, ο Κ. Μάτσης δεν ήταν τοποθετημένος στο θέμα αυτό με βάση το συναίσθημα.
Ο Γ. Μάτσης αναφέρει ότι περίπου τρεις βδομάδες πριν από την έναρξη της δράσης της ΕΟΚΑ, ο ίδιος ήταν παρόντας σε μια συζήτηση μεταξύ του αδελφού του και του Γρ. Αυξεντίου.
Ο Κυριάκος «Ήταν φανερά υπέρμαχος και υπερασπιστής της ελευθερίας αυτού του λαού, αλλά είχε και στο οπλοστάσιό του τον ελιγμό και το σχεδιασμό. Έλεγε σαφώς ότι δεν μπορούμε να διώξουμε τους Άγγλους με τον ένοπλο αγώνα, όσο αποφασισμένος κι αν είναι ο λαός».

Υπέρ των προτάσεων Χάρντνγκ
Είναι ευρέως γνωστό ότι η ευρύτητα της σκέψης του Μάτση προκάλεσε το ενδιαφέρον Βρετανών ανακριτών αλλά και του κυβερνήτη Χάρντινγκ με αποτέλεσμα οι δύο τους να έχουν αρκετές συζητήσεις γύρω από το μέλλον της Κύπρου.
Ήταν εκεί που του πρότεινε ο Χάρντινγκ μεγάλο χρηματικό ποσό και προστασία, προκειμένου να του αποκαλύψει πού βρισκόταν ο Διγενής για να πάρει την απάντηση «Ου περί χρημάτων τον αγώνα ποιούμεθα αλλά περί αρετής».
Αυτό κρατάνε πολλοί από τις συναντήσεις εκείνες.

Ο Κ. Μάτσης σε διαφωτιστική εκστρατεία την περίοδο του εμφυλίου στην Ελλάδα.
Ωστόσο, και πάλι σύμφωνα με τον Γ. Μάτση, «μετά την εξορία του Αρχιεπισκόπου έγιναν ουσιαστικές συνομιλίες λύσης του Κυπριακού με τον Κυριάκο, ο οποίος αλληλογραφούσε με το Διγενή. Έθετε τα πάντα υπόψη του. Εβελτίωσε τους όρους της συμφωνίας Μακαρίου - Harding σε σημαντικά σημεία. Ο Κυριάκος, σε κάποια φάση, θεώρησε ότι έληξε το Κυπριακό. Σε κείνη τη φάση, ωστόσο, ο Διγενής θεώρησε ότι δε μπορούσε μόνος του να υπογράψει, να δώσει τη συγκατάθεσή του».

Και συνεχίζει ο Γ. Μάτσης: «Ο Κυριάκος ήταν θιασώτης της λύσεως του Κυπριακού. Εδώ εμφανίζεται η πολιτική του κρίση. Με τις προτάσεις Harding είδε βελτίωση των αγγλικών προτάσεων που είχαν προηγηθεί και συζήτησε με τους Άγγλους αυτά τα θέματα, προτού αρχίσουν οι πραγματικές αιματοχυσίες».

Αποδοχή λύσης και εκτός της ένωσης
Ο Κυριάκος, σύμφωνα με τον αδελφό του «ήταν έτοιμος, αν το απαιτούσαν οι συνθήκες, να αποδεχθεί κι άλλη μορφή λύσης, ακόμα και συμβιβασμό με τους Βρετανούς, προκειμένου να αποφευχθεί η διχοτόμηση.
Με άλλα λόγια δεν ήταν δογματικός και δεν λειτουργούσε με βάση το συναίσθημα. Ήταν πραγματιστής. Αλλά ήταν και βαθύτατα πολιτικοποιημένος από τα εφηβικά του χρόνια, γεγονός που τον βοηθούσε να ζυγίζει πολιτικά τα γεγονότα».

Αναφερόμενος στην πολιτική διορατικότητα του αδελφού του, ο Γ. Μάτσης τονίζει πως «αν μπορούσε ο Κυριάκος να κλείσει τον Αγώνα σε κάποια φάση, θα τον έκλειε, έχοντας επίγνωση του γεγονότος ότι δεν έπρεπε να αφεθούμε να μας οδηγήσουν οι Άγγλοι σε μια λύση που θα πολλαπλασίαζε τα προβλήματα της Κύπρου. Όπως, δυστυχώς, εξελίχθηκαν τα πράγματα».

Στα Κρατητήρια της Κοκκινοτριμιθιάς.
Ο Κυριάκος ήρθε σε επικοινωνία με τον Διγενή αναφέροντας τους τις βελτιώσεις που πέτυχε με τον Χάρντινγκ κι έγινε έξω φρενών όταν ο Γρίβας του απαντούσε ότι υπάρχει ο στόχος και θα αγωνιστούν μέχρι τέλους.
Με επιστολή του μάλιστα προς μία κουμπάρα του στη Θεσσαλονίκη, ασκούσε κριτική στην ηγεσία του αγώνα.

ΕΟΚΑ και Μικρασιατική καταστροφή
Εντύπωση προκαλεί μια άλλη αναφορά, ότι ο Κ. Μάτσης έγραψε από το Κάρμι επιστολή σε κάποιον φίλο του με την οποία «παραλλήλιζε τη Μικρασιατική καταστροφή και την Ιστορία του έθνους με τα όσα γίνονταν στον αγώνα της ΕΟΚΑ. Μπορεί κανείς να πει ότι ο Κυριάκος ήταν από τα λίγα πρόσωπα που είχαν πλήρη συναίσθηση του τουρκικού κινδύνου σε συνδυασμό με την αγγλική πολιτική. Γι' αυτό ήταν πάρα πολύ προσεκτικός και είχε πλήρη επίγνωση των κινδύνων».

Έχοντας, λοιπόν, πολιτική κρίση, ο Κ. Μάτσης είχε αντιληφθεί από νωρίς πως οι ανησυχίες που εξέφραζε μαζί με τον Γρ. Αυξεντίου για τη χρησιμότητα του ένοπλου εγχειρήματος ήταν ορθές.
Και στη βάση αυτών των δεδομένων δεν ήταν τυχαίο ότι προσπάθησε να υποβοηθήσει στην εξεύρεση άλλης μορφής λύση από αυτήν που επιδιωκόταν την περίοδο εκείνη.
Φαίνεται ότι ο Μάτσης συμβάδιζε με τις σκέψεις του Μακαρίου ο οποίος είχε επίσης αντιληφθεί το αδιέξοδο στο οποίο οδήγησε ο ένοπλος αγώνας και οι εξελίξεις που είχαν τροχοδρομηθεί.
Και πρέπει να σημειωθεί ότι με βάση διάφορες μαρτυρίες, αυτή την αντίληψη την είχαν κι άλλοι στην Κύπρο και ήδη από το 1957 ο Μακάριος δεχόταν μηνύματα από αγωνιστές και όχι μόνο ότι θα έπρεπε να τερματιστεί ο ένοπλος αγώνας.

Να γιατί…
Τα τελευταία χρόνια έγινε γνωστό ένα ποίημα του Κυριάκου το οποίο πολλοί είτε το προσπερνούν, είτε θέλουν να το αγνοούν.
Το ποίημα αυτό είναι ένα δεύτερο δείγμα της πιθανότητας να είχε επηρεαστεί από την μαρξιστική ιδεολογία[3], συν το ότι και ο ίδιος ήταν γόνος αγροτικής οικογένειας:
«Να γιατί δε νοιάζουμαι αν τη γη τη ζουν Τούρκοι για Έλληνες, Εβραίοι
Άγγλος στρατιωτικός στο στόμιο του κρησφυγέτου μετά την ανατίναξη.
για Εκείνο πούχει αξία είναι να τη ζουν αυτοί που την ποτίζουν με
τον ιδρώτα τους και να περπατούν ελεύθεροι πάνω της, διαφεντευτές της, κυρίαρχοί της. Ν' αναπνέουν περήφανοι τον αέρα της που νάναι
αέρας δροσιάς, ομορφιάς, λεβεντοσύνης. Όχι πνίχτης».

Είναι σημαντικό να επισημάνουμε ότι το ποίημα αυτό δεν είναι γραμμένο κάποια τυχαία στιγμή.
Είναι το τελευταίο χειρόγραφο κείμενο του Κυριάκου γραμμένο αρχές Νοεμβρίου 1958 λίγες μόνο μέρες προ του ηρωικού του τέλους στο Δίκωμο[4].

Με αυτό το σημείωμα επιχειρήσαμε να δώσουμε μια άλλη οπτική, συμπληρωματική και εν πολλοίς αποσιωπημένη σε ότι αφορά τον Κυριάκο Μάτση.
Και έχοντας υπόψη κι αυτή τη διάσταση του Μάτση και συνυπολογίζοντας και την πολιτική του πτυχή, ίσως τελικά να καθίσταται ο κορυφαίος της ΕΟΚΑ.


[1] Τα στοιχεία που παρατίθενται είναι παρμένα από συνέντευξη που έδωσε ο Γιαννάκης Μάτσης στον Κλείτο Ιωαννίδη με τον τίτλο «Μαρτυρίες» (http://www.kyriakosmatsis.com.cy/martyries/page_29.shtm).
[2] Συνέντευξη Ανδρ. Αζίνα στον γράφοντα, 1997.
[3] Με αυτά σε καμιά περίπτωση δεν υπονοούμε ότι ο Μάτσης ανήκε στην Αριστερά, πόσο δε μάλλον να ήταν μέλος ή στέλεχος του ΑΚΕΛ, όπως επιχείρησε να τον παρουσιάσει ο ακαδημαϊκός Χριστόδουλος Γιαλλουρίδης με άρθρο του στο «Βήμα» των Αθηνών (2/6/2002) στην προσπάθεια του να δείξει ότι στην ΕΟΚΑ ήταν ενταγμένα και μέλη του ΑΚΕΛ.
[4] Δημ. Ταλιαδώρου «Η πολιτική σκέψη του Κυριάκου Μάτση», εφ. Πολίτης 18/11/2007.

Κυριακή, 11 Νοεμβρίου 2018

Η παραλίγο δίκη του Μακαρίου το 1956


Η ανακάλυψη των Ημερολογίων του Γρίβα από τους Βρετανούς αποικιοκράτες παρολίγον να τινάξει τα πάντα στον αέρα σε σχέση με τη δράση της ΕΟΚΑ.
Τα Ημερολόγια, τα οποία κρατούσε ο Γρίβας από το 1954 ανακαλύφθηκαν από τους Βρετανούς σε τρία στάδια.
Σελίδα από το χειρόγραφο του Γρίβα.
Την παραμονή της 1ης Απριλίου 1955 (29 Μαρτίου) ασφάλισε τις σημειώσεις του σε πλαστικά μπουκάλια και τα έστειλε στη Λύση για φύλαξη. Το βρήκαν οι Βρετανοί στις 21 Αυγούστου κατά τη διάρκεια ερευνών στο χωριό.
Αυτό το μέρος περιείχε όλα όσα είχε γράψει από τις 26 Οκτωβρίου 1954 μέχρι εκείνο το βράδυ.
Από τις 30 Μαρτίου ξεκίνησε το δεύτερο μέρος που περιλάμβανε το τρίμηνο 30 Μαρτίου μέχρι και τις 6 Ιουλίου 1955. Αυτό το κομμάτι το έδωσε για φύλαξη στον αγωνιστή Λάμπρο Καυκαλίδη αλλά το ανακάλυψαν οι Βρετανοί στις 9 Ιουνίου 1956 όταν διενήργησαν την επιχείρηση «Λάκκυ Αλφόνσο» στην περιοχή των Σπηλιών.
Το τρίτο μέρος είχε φυλαχθεί στο σπίτι του αγωνιστή Γιάννη Αλεξάνδρου αλλά μετακινήθηκαν από τον επίσης αγωνιστή Πασχάλη Παπαδόπουλο για να βρεθούν ξαφνικά στα χέρια των Άγγλων με ένα ανεξήγητο τρόπο. Η ενέργεια αυτή αποδόθηκε στον Πασχάλη Παπαδόπουλο, ο οποίος χαρακτηρίστηκε ως προδότης και φυγαδεύθηκε στην Αγγλία. Ωστόσο ο ίδιος αποδίδει την ευθύνη για όσα έγιναν σε κορυφαίο στέλεχος της οργάνωσης.[1]

Το σύνολο των εγγράφων που εξασφάλισαν οι Βρετανοί ήταν έκτασης 250 χιλιάδων λέξεων αλλά οι Βρετανοί όταν αποφάσισαν να δώσουν αποσπάσματα του στη δημοσιότητα, έδωσαν μόνο περίπου 10 χιλιάδες λέξεις. Το υπόλοιπο κρατείται στο Λονδίνο και έχει χαρακτηριστεί ως «άκρως απόρρητο». Επίσης χρησιμοποιήθηκε για να σπάσουν οι Βρετανοί τον ιστό της ΕΟΚΑ[2].

Από το Ημερολόγιο πιστοποίησαν την εμπλοκή του Μακαρίου
Τα Ημερολόγια περιλάμβαναν επιστολές, διαταγές, υπομνήματα, ονόματα συνεργατών, μελών της οργάνωσης, συνδέσμων και άλλα παρόμοια.

Και μέσα από το Ημερολόγιο, πιστοποιήθηκε πέραν πάσης αμφιβολίας και η εμπλοκή του Μακαρίου στην ΕΟΚΑ, αφού ο Γρίβας τον ανέφερε πολλές φορές ονομαστικά.

Ο Γρίβας αναφέρεται ονομαστικά και σε άλλα μέλη και στελέχη της ΕΟΚΑ όπως τον Α. Αζίνα, τον Γρ. Αυξεντίου, τον υπασπιστή του Ν. Πετροπουλέα, τον Ανδρέα Γιάγκου και άλλους[3].
Γράφει π.χ. στην καταχώρηση της 14ης Δεκεμβρίου 1954: «Κρανιδιώτης ον είδε Αζίνας, επληροφόρησεν ότι Μακάριος ουδεμίαν εντολήν διεβίβασε σχετικά με έναρξιν δράσεως μας, ως ειδοποίησε ότι θα έκαμνε».

Σκέψεις για δίκη του Μακαρίου
Όταν οι Βρετανοί ανακάλυψαν τα χαρτιά του Γρίβα και την εμπλοκή του Μακαρίου, ο τελευταίος ήταν εξόριστος στις Σεϋχέλλες.
Οι Βρετανοί εξέδωσαν τα Ημερολόγια για να προκαλέσουν εντυπώσεις διεθνώς, αλλά η προσπάθεια τους δεν απέδωσε.
Και ήταν μάλλον αυτό που έκαναν δεύτερες σκέψεις για δίκη του Μακαρίου.
 
Δύο από τα γυάλινα δοχεία που βρήκαν οι Βρετανοί στη Λύση με τα χειρόγραφα του Γρίβα.
Σύμφωνα με έγγραφα του Βρετανικού Υπ. Εξωτερικών που αποδεσμεύτηκαν το 1999, ο κυβερνήτης στρατάρχης Χάρντινγκ μετά από συνεννόηση με τον Γενικό Εισαγγελέα της Κύπρου Κρίτωνα Τορναρίτη, στις 29 Αυγούστου, ενημέρωνε τον Λέννοξ Μπόιντ ότι από τα Ημερολόγια μπορεί να στοιχειοθετηθεί υπόθεση εναντίον του Μακαρίου τον οποίο μπορούσαν να διώξουν ποινικά για χρήση ένοπλης βίας κατά της κυβέρνησης ή η υποστήριξη ανατροπής της κυβέρνησης με βίαια μέσα.

Από την άλλη ο Χάρντινγκ είχε κάποιους ενδοιασμούς για τη σκοπιμότητα μιας τέτοιας ενέργειας, γράφοντας ότι μια καταδίκη θα ήταν πιο σημαντική από μια «αυθαίρετη εξορίας» και πρόσθετε ότι «αυτό το όφελος θα εξουδετερωνόταν πλήρως από τη δύσκολη θέση στην οποία θα βρισκόμασταν κατά τη διαδικασία προσαγωγής του έναντι της Δικαιοσύνης και από την κριτική που θα μπορούσαμε να υποστούμε από μια προσβεβλημένη Ελληνοκυπριακή κοινή γνώμη εδώ και την κοινή γνώμη της Χριστιανοσύνης εκτός της νήσου».

Ο Χάρντινγκ ανησυχούσε για το ενδεχόμενο ηρωοποίησης του Μακαρίου, αφού ο τελευταίος θα μπορούσε να αξιοποιήσει τη δίκη και να παρουσιαστεί ως μεγάλος πατριώτης.
Πέραν τούτου, σημείωνε ότι αν καταδικαζόταν θα έπρεπε να εκτίσει την ποινή του στην Κύπρο, γεγονός που θα προκαλούσε συνεχώς μαχητικές διαδηλώσεις των κυπρίων για απελευθέρωση του.

Ο Μπόιντ απορρίπτει
Από την πλευρά του ο Λέννοξ Μπόιντ απαντούσε με άκρως απόρρητο τηλεγράφημα του την 3η Σεπτεμβρίου 1956 ότι απορρίπτει κατηγορηματικά την περίπτωση δίωξης του αρχιεπισκόπου για τους εξής λόγους όπως ο ίδιος τους καταγράφει:
«1. Είμαι απόλυτα πεπεισμένος ότι θα ήταν σφάλμα να αποπειραθούμε να παραπέμψουμε τον προαναφερθέντα (Μακάριο) σε δίκη και πράγματι ποτέ δεν σκέφτηκα σοβαρά διαφορετικά, αλλά ήθελα να έχω την εκτίμησή σας που θα με βοηθήσει να απαντήσω αναπόφευκτες ερωτήσεις στη Βουλή και στον Τύπο. Σας είμαι τα μέγιστα υπόχρεος για το τηλεγράφημά σας, αν και έχω πρόβλημα με την προτεινόμενη διατύπωση της τρίτης παραγράφου σας.
Αρχ. Μακάριος, π. Σταύρος Παπαγαθαγγέλου, μητρ. Κυρηνείας Κυπριανός, Πολύκαρπος Ιωαννίδης στις Σεϋχέλλες.
2. Εν πρώτοις, λέτε ότι οι αποκαλύψεις στα ημερολόγια του Γρίβα μπορούν να αποτελέσουν στοιχεία για την ποινική δίωξη του Μακαρίου και στην προτεινόμενή σας δήλωση αναφέρεστε στη συνολική στοιχειοθέτηση μαρτυρίας, συμπεριλαμβανομένης αυτής που προέρχεται από τα κατασχεθέντα έγγραφα. Έχω πληροφορηθεί ωστόσο ότι έγγραφα αυτού του είδους συνήθως δεν αποτελούν αποδεκτή μαρτυρία κατά του Αρχιεπισκόπου, εκτός και αν τα έχει γράψει ή υπογράψει (ο ίδιος). Κατά δεύτερο λόγο, δεν είμαι απολύτως πεπεισμένος με την εξήγηση ότι θα ήταν ενάντια στο δημόσιο συμφέρον αν εκτείθετο ο Αρχιεπίσκοπος στο όνειδος της δίκης για εγκληματικές υποθέσεις, λαμβανομένου υπ' όψιν ότι είναι ο πνευματικός ηγέτης της Εκκλησίας της Κύπρου. Αυτή μάλλον φαίνεται να είναι μια αδύνατη άποψη και υποδηλοί ότι ο Αρχιεπίσκοπος λόγω του σχήματός του απαλλάσσεται από δίωξη ακόμα και για τα πιο σοβαρά εγκλήματα. Υπάρχει επίσης ένα τρίτο σημείο: θα πρέπει να ληφθεί υπ' όψιν το γεγονός ότι η απόφαση κατά πόσον πρέπει να ασκηθεί ποινική δίωξη σε μια αποικιακή περιοχή είναι κατά πρώτο λόγο ευθύνη του Γενικού Εισαγγελέα.
3. Εν πάση περιπτώσει η ακριβής μορφή της απάντησης θα πρέπει να εξαρτηθεί από το πώς υποβάλλεται το ερώτημα, αλλά η πρόθεσή μου θα ήταν να την περιορίσω σε μια απλή δήλωση με την έννοια ότι οι υπεύθυνες αρχές στην Κύπρο δεν σκέφτονται επί του παρόντος να ασκήσουν ποινική δίωξη. Ο κίνδυνος ότι αυτό θα ερμηνευόταν ως ένδειξη αμφιβολίας όσον αφορά τις αποδείξεις κατά του Αρχιεπισκόπου μπορεί να αντιμετωπιστεί επαναλαμβάνοντας ταυτόχρονα ότι είμαστε πλήρως πεπεισμένοι όσον αφορά το γνήσιον των (κατασχεθέντων) εγγράφων. Αντιλαμβάνομαι βεβαίως ότι μια περιορισμένη δήλωση αυτού του είδους αφήνει αναπάντητο το ερώτημα, γιατί, αν δεχόμαστε την απόδειξη συνενοχής, δεν ασκούμε δίωξη, αλλά γενικά νομίζω ότι μπορεί να είναι προτιμητέο να δεχτούμε αυτό το μειονέκτημα παρά να προσπαθήσουμε να δικαιολογήσουμε την απόφαση.
4. Θα σας ήμουν ευγνώμων για οιεσδήποτε περαιτέρω παρατηρήσεις που μπορεί να έχετε υπό το φως των πιο πάνω σχολίων, ειδικά όσον αφορά το κατά πόσον οι αποδείξεις μας κατά του Μακαρίου αποτελούν αποδεκτή μαρτυρία και κατά πόσον είναι δυνατό να παρουσιάσουμε στο δικαστήριο αποδείξεις πέραν των ημερολογίων».

Να μη γίνει μάρτυρας ο Μακάριος
Σκέψεις ότι η προσαγωγή του Μακαρίου στο δικαστήριο θα τον ηρωοποιούσαν, δεν έκαναν μόνο οι προαναφερόμενοι, αλλά και λειτουργοί του βρετανικού Υπουργείου Εξωτερικών όπως ο Τζον Κάλσουορθι που υπηρέτησε ως Πρώτος Γραμματέας στην πρεσβεία των Αθηνών την περίοδο 1951 - 54 που σημείωνε στις 5 Σεπτεμβρίου 1956 τη σύμφωνη γνώμη του με το συμπέρασμα ότι θα ήταν πολιτικό ατόπημα αν ο Ελληνοκύπριος Εθνάρχης παραπεμπόταν σε δίκη:
«Συμφωνώ. Δεν θέλουμε να κάνουμε τον Μακάριο περισσότερο μάρτυρα απ' όσο ήδη προσπαθεί να γίνει. Και εφόσον υπάρχει κάποια αμφιβολία κατά πόσον το ημερολόγιο του Γρίβα θα είναι αποδεκτή μαρτυρία εναντίον του Μακαρίου, θα είναι εξαιρετικά επικίνδυνο να διακινδυνεύσουμε μια δίκη η οποία μπορεί να μην καταλήξει σε μια καθαρή καταδίκη».

Παρόμοια άποψη είχε και ο αναπληρωτής υφυπουργός sir John Guthrie Ward ο οποίος παρατηρούσε στις 5 Σεπτεμβρίου 1956 τα εξής:
«Μια πετυχημένη δίκη ενός τόσο υψηλά ιστάμενου εκκλησιαστικού ηγέτη είναι ουσιαστικά αδύνατη σε μια δημοκρατία, (που τελεί) υπό το κράτος δικαίου. Το υπουργείο Αποικιών υποδεικνύει σχετικά ότι τα ημερολόγια του Γρίβα δεν αποτελούν μαρτυρία κατά του Μακαρίου»[4].
 
Μια σπάνια φωτογραφία. Ο Μακάριος στη βιβλιοθήκη του Σαν Σουσί των Σεϋχελλών.
Τελικά οι ενδοιασμοί του Λονδίνου απέτρεψαν την προσαγωγή του Μακαρίου σε δίκη. Ο Μακάριος παρέμεινε εξόριστος στης Σεϋχέλλες μέχρι τον Μάρτιο του 1957, μήνα κατά τον οποίο δόθηκε αμνηστία στους πολιτικούς κρατούμενους και στη βάση αυτής της αμνηστίας ο Μακάριος και οι συνεξόριστοι του αφέθηκαν ελεύθεροι.
Ωστόσο στον Μακάριο είχε απαγορευθεί η επιστροφή στην Κύπρο κι έτσι μετέβη στην Αθήνα.


[1] Βλ. Πάνου Μυρτιώτη, «Αρχείο Διγενή», Κύπρος 2002.
[2] Συνέντευξη Ανδρέα Αζίνα στον γράφοντα, 2002. Επίσης, Α. Αζίνα «50 χρόνια σιωπής», 2004.
[3] Αυτό καταρρίπτει τον ισχυρισμό ότι ο Γρίβας ήταν άψογος στρατιωτικός, αφού δεν ήταν ικανός να τηρήσει ούτε τον βασικό κανόνα της συνωμοτικής δράσης, δηλ. να μην αναφέρονται πραγματικά ονόματα αλλά μόνο ψευδώνυμα.  
[4] Γιώργου Λεβέντη, «Η δίκη που δεν έγινε», εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ 18 Δεκεμβρίου 1999.